De overgang: wat elke zorgverlener moet weten
De overgang is een natuurlijke levensfase, maar voor veel mensen voelt het allerminst vanzelfsprekend. Het is een periode vol lichamelijke en emotionele veranderingen, die soms moeilijk te herkennen zijn. En zeker wanneer een cliënt niet direct doorheeft dat het met hormonen te maken kan hebben. Voor zorgverleners in de GGZ en huisartsenzorg kan dit onderwerp ingewikkeld aanvoelen, omdat als je nog niet veel ervaring hebt met cliënten die door de overgang gaan of wanneer je werkt met diverse groepen zoals vrouwen, intersekse personen en sommige trans personen.
Misschien herken je de twijfel: Wat als ik iets verkeerd zeg? Wat als ik klachten oversla omdat ik het niet herken? Dat gevoel is begrijpelijk. Daarom is het belangrijk om meer kennis op te doen, zodat je cliënten zich gezien, veilig en serieus genomen voelen. De AGOM-toolkit helpt je om zorg op maat te geven.
In dit blog lees je wat er gebeurt in het lichaam tijdens de overgang, welke overgangsklachten veel voorkomen en hoe je de invloed van hormonen op menopauze en mentale gezondheid beter herkent.
Wat gebeurt er in het lichaam tijdens de overgang?
https://www.estrocare.nl/ons-blog/overgang-hoe-zit-dat-nou/
De overgang is een proces dat jaren duurt en waarbij de hormoonspiegels flink kunnen schommelen. De productie van oestrogeen en progesteron neemt af, maar niet in een rechte lijn. De ene week kan iemand zich redelijk voelen, terwijl de week erna klachten plotseling toenemen. Stel je voor, je zit nog helemaal in de prime van je leven, je houdt al veel ballen in de lucht en dan komt de overgang daar nog bij. Het is alsof je constant aan het PMS-en bent. Doordat er geen rechte lijn in zit, voelt het proces vaak vermoeiend aan. Want hormoonschommelingen beïnvloeden niet alleen lichamelijke processen zoals temperatuurregulatie of menstruatiecycli, maar ook emoties, slaap, energie en concentratie.
Waarom is dit zo relevant voor zorgverleners?
Veel cliënten herkennen hun klachten niet direct als overgang gerelateerd. Dit is ook logisch, want overgangsverschijnselen lijken bovendien sterk op andere diagnoses, waardoor ze gemakkelijk worden gemist of anders geïnterpreteerd.
Daarnaast kunnen vrouwen met medische ingrepen in het verleden, zoals een baarmoederverwijdering of oncologische behandeling, een andere hormonale achtergrond hebben, waardoor overgangsklachten zich anders of minder herkenbaar kunnen presenteren.
Vaak voelt een open gesprek over hormonen voor veel mensen spannend of beladen, waardoor klachten niet altijd vanzelf ter sprake komen.
Een praktijkvoorbeeld
Een vrouw van 48 meldt zich met aanhoudende vermoeidheid, prikkelbaarheid en concentratieproblemen. Omdat zij enkele jaren geleden een baarmoederverwijdering heeft gehad, denkt zij zelf niet aan de overgang. Pas wanneer in het gesprek ook haar slaapproblemen en opvliegers ter sprake komen, ontstaat het besef dat hormonale veranderingen een rol kunnen spelen. Door dit expliciet te benoemen, voelt zij zich eindelijk begrepen en kan passende begeleiding worden ingezet.
Voor meer achtergrondinformatie over verschillen tussen sekse en gezondheid kun je terecht op de kennispagina over sekse.
Veel voorkomende overgangsklachten bij vrouwen
bron: https://www.amsterdamumc.nl/nl/patienteninformatie/de-overgang.htm
De ene persoon heeft nauwelijks last van overgangsklachten, terwijl iemand anders maanden of jarenlang klachten ervaart. Het helpt als je als zorgverlener weet welke signalen veel voorkomen. Het RIVM benoemt de meest voorkomende klachten.
Lichamelijke overgangsklachten
- opvliegers
- nachtelijk zweten
- vermoeidheid
- slaapproblemen
- hartkloppingen
- vaginale droogheid of pijn bij seks
- gewichtstoename
- hoofdpijn
- spier- en gewrichtspijn
Psychische overgangsklachten
- prikkelbaarheid
- somberheid
- angstgevoelens
- concentratieproblemen
- geheugenklachten (“brain fog”)
- emotionele labiliteit
Overgang en mentale gezondheid: een onderschatte samenhang
De relatie tussen overgang en mentale gezondheid bij vrouwen wordt in de praktijk nog vaak onderschat. Hormonale schommelingen kunnen bestaande kwetsbaarheden versterken of nieuwe klachten uitlokken.
Veelvoorkomende overlap:
- depressieve klachten
- angststoornissen
- verhoogde stressgevoeligheid
- paniekklachten
- verminderde veerkracht
Bij vrouwen tussen de 40 en 55 jaar met nieuw ontstane of verergerende psychische klachten is het daarom zinvol om altijd te onderzoeken of de overgang meespeelt.
Waar kun je als zorgverlener op letten?
Als zorgverlener is het helpend om alert te zijn op veranderingen in het menstruatiepatroon, maar ook op verschuivingen in slaap, stemming en energieniveau. Juist de combinatie van lichamelijke én psychische klachten kan een aanwijzing zijn dat hormonale veranderingen meespelen.
Daarbij is het belangrijk om oog te hebben voor andere factoren, zoals toenemende werkdruk, mantelzorgtaken of de zorg voor puberende kinderen. Door hormonale factoren bewust mee te nemen in het onderzoek, kan het verschil worden gemaakt in het bieden van passende en tijdige zorg.
Wanneer is extra zorg of begeleiding nodig?
Veel mensen twijfelen of hun klachten “normaal” zijn of niet. Sommige cliënten leggen de lat hoog en wachten te lang met het zoeken van hulp. Anderen voelen zich niet serieus genomen, waardoor ze klachten minder snel delen.
Adviseer cliënten om hulp te zoeken bij:
- ernstige stemmingsklachten
- aanhoudende slaapproblemen
- hevige of onregelmatige bloedingen
- ongerustheid over lichamelijke symptomen
- veranderingen in libido of pijn bij seks
- klachten die dagelijks functioneren beperken
Passende begeleiding vermindert veel klachten en verbetert de kwaliteit van het leven. Wil je inhoudelijk meer weten over hoe om te gaan met de klachten? Het NHG geeft dit duidelijk aan in een stroomschema.
Handvatten voor het gesprek over de overgang
Bron: https://www.planethealth.nl/de-overgang/met-deze-test-kom-je-erachter-of-je-in-de-overgang-zit/
Voor veel zorgverleners is het gesprek over de overgang spannend. Deze praktische tips helpen om het onderwerp bespreekbaar te maken:
- Stel open vragen, zonder aannames
- Normaliseer dat overgangsklachten sterk kunnen verschillen
- Leg uit dat hormonen invloed kunnen hebben, zonder alles daaraan toe te schrijven
- Gebruik begrijpelijke taal en vermijd onnodig jargon
- Erken onzekerheid: “Zullen we samen onderzoeken wat er speelt?”
- Werk samen met andere disciplines als klachten meerdere domeinen raken
Een veilige, open benadering zorgt ervoor dat vrouwen zich gehoord voelen.
Met vertrouwen begeleiden tijdens de overgang
Veel zorgverleners voelen zich onzeker over de overgang, en dat is begrijpelijk. Dit onderwerp heeft lange tijd weinig aandacht gekregen in opleidingen en richtlijnen, terwijl de impact op het dagelijks functioneren van vrouwen groot kan zijn. Je hoeft geen expert te zijn om goede zorg te bieden: nieuwsgierigheid, openheid en aandacht voor de samenhang tussen hormonen en mentale gezondheid maken al een wezenlijk verschil. De AGOM-toolkit ondersteunt zorgverleners met praktische handvatten, gespreksvoorbeelden en verdiepende kennis om vrouwen tijdens de overgang met meer vertrouwen en deskundigheid te begeleiden.
Hoe herken ik overgangsklachten bij vrouwen met psychische klachten?
Let op de combinatie van stemmingsveranderingen, slaapproblemen en lichamelijke signalen bij vrouwen tussen 40 en 55 jaar.
Kunnen overgangsklachten leiden tot depressie of angst?
Ja. Hormonale schommelingen kunnen depressieve en angstklachten uitlokken of verergeren, vooral bij bestaande kwetsbaarheid.
Wat kan ik als zorgverlener doen als ik twijfel?
Bespreek de overgang expliciet, monitor klachten over tijd en betrek indien nodig andere zorgverleners.